Giải mã chứng đau thần kinh tọa và phác đồ bấm huyệt hỗ trợ

Đau thần kinh tọa là cơn đau xuất phát từ vùng thắt lưng hoặc mông, lan dọc mặt sau hay mặt ngoài đùi xuống cẳng chân, có khi tới bàn chân, thường kèm tê bì. Nguyên nhân hay gặp nhất là thoát vị đĩa đệm hoặc thoái hóa cột sống thắt lưng chèn ép rễ thần kinh. Bấm huyệt có thể giúp giảm co cứng cơ và đau ở giai đoạn ổn định, nhưng chỉ nên thực hiện sau khi đã được bác sĩ chẩn đoán và loại trừ các tình huống cấp cứu. Bài viết giúp bạn hiểu cơ chế bệnh trước, rồi mới đến phác đồ bấm huyệt.

Dây thần kinh tọa và vì sao nó bị "kích thích"

Dây thần kinh tọa là dây thần kinh lớn nhất cơ thể, hình thành từ các rễ thần kinh thắt lưng và cùng (khoảng L4 đến S3), đi qua vùng mông, xuống mặt sau đùi rồi chia nhánh ở khoeo chân. Khi một rễ thần kinh bị chèn ép hoặc viêm, cơn đau sẽ lan theo vùng da mà rễ đó chi phối. Vì vậy vị trí đau và tê có thể gợi ý tầng tổn thương:

Ngoài thoát vị đĩa đệm, nguyên nhân còn có hẹp ống sống, trượt đốt sống, hội chứng cơ hình lê (cơ nằm sâu trong mông chèn vào dây thần kinh), hiếm hơn là khối u hoặc nhiễm trùng. Chính vì danh sách nguyên nhân đa dạng nên chẩn đoán y khoa là bước bắt buộc. Nếu bạn đã được xác định thoái hóa tầng L4-L5, bài vật lý trị liệu thoái hóa đốt sống lưng L4-L5 có hướng dẫn bài tập phù hợp.

Dấu hiệu đỏ: không bấm huyệt, đi viện ngay

• Bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất kiểm soát đại tiện.
• Tê vùng "yên ngựa": hậu môn, tầng sinh môn, mặt trong đùi.
• Yếu chân tăng dần, bàn chân rũ, đi lại vấp ngã.
• Đau sau chấn thương mạnh như ngã cao, tai nạn giao thông.
• Đau kèm sốt, sụt cân không rõ lý do, tiền sử ung thư, đau tăng về đêm không đỡ khi nằm nghỉ.

Các dấu hiệu này có thể là hội chứng chùm đuôi ngựa hoặc bệnh lý nghiêm trọng, cần can thiệp sớm để tránh di chứng.

Góc nhìn Y học cổ truyền: chứng "tọa cốt phong"

Đông y xếp đau thần kinh tọa vào chứng tý, với các thể thường gặp: do phong hàn thấp (đau tăng khi trời lạnh ẩm, chườm ấm đỡ), do huyết ứ (sau chấn thương, đau cố định, như dao đâm) và do can thận hư (người lớn tuổi, đau âm ỉ, mỏi gối). Hai đường kinh chạy đúng hướng lan của cơn đau là kinh Túc Thái Dương Bàng Quang (mặt sau) và kinh Túc Thiếu Dương Đởm (mặt ngoài), nên phác đồ huyệt chủ yếu lấy trên hai đường này.

Phác đồ bấm huyệt theo đường đau

Nhóm huyệt vùng thắt lưng

• Thận Du: ngang đốt sống thắt lưng L2, cách đường giữa khoảng hai khoát ngón tay.
• Đại Trường Du: ngang L4, cách đường giữa khoảng hai khoát ngón tay.
• Giáp tích L4-L5, L5-S1: sát hai bên mỏm gai, ấn day nhẹ dọc cột sống.

Nhóm huyệt vùng mông và đùi

• Hoàn Khiêu: ở mông, khoảng một phần ba ngoài đường nối mấu chuyển lớn xương đùi và khe xương cùng; huyệt nằm sâu nên cần ấn bằng khuỷu tay hoặc ngón cái chồng lên nhau, lực tăng dần.
• Thừa Phù: giữa nếp lằn mông.
• Ân Môn: giữa mặt sau đùi.

Nhóm huyệt cẳng chân

• Ủy Trung: giữa nếp khoeo chân; chỉ day nhẹ vì vùng này có mạch máu và thần kinh lớn.
• Thừa Sơn: chỗ lõm giữa bắp chân khi kiễng chân.
• Dương Lăng Tuyền: chỗ lõm phía trước dưới đầu xương mác, dùng khi đau lan mặt ngoài.
• Côn Lôn: giữa mắt cá ngoài và gân gót.

Trình tự một buổi

1. Xoa vuốt, miết nhẹ vùng lưng và mông 3–5 phút cho ấm.
2. Day bóp các khối cơ cạnh cột sống, cơ mông.
3. Ấn các huyệt theo thứ tự từ trên xuống dưới, mỗi huyệt khoảng 30 giây đến một phút.
4. Vận động thụ động nhẹ nhàng: co duỗi gối, xoay nhẹ khớp háng trong tầm không đau.
5. Kết thúc bằng vuốt dọc từ thắt lưng xuống gót.

Nên do người có chuyên môn thực hiện, mỗi đợt vài buổi trong tuần, đánh giá lại sau mỗi đợt. Một số cơ sở kết hợp châm cứu, điện châm hoặc cấy chỉ; tìm hiểu thêm trong bài châm cứu kết hợp xoa bóp bấm huyệt.

Những thao tác tuyệt đối tránh

• Bẻ vặn cột sống mạnh, giẫm đạp lên lưng, đặc biệt khi chưa có phim chụp.
• Ấn quá mạnh ở giai đoạn cấp, khi đau dữ dội và co cứng nhiều.
• Kéo giãn cột sống tự chế bằng cách treo người, buộc dây.
• Dùng lá, thuốc đắp không rõ nguồn gốc gây bỏng, nhiễm trùng da.

Tự chăm sóc giữa các buổi trị liệu

Ở giai đoạn đầu, nghỉ ngơi tương đối và duy trì đi lại nhẹ nhàng thường tốt hơn nằm bất động nhiều ngày. Chườm có thể giúp giảm đau; việc chọn nóng hay lạnh tùy giai đoạn, xem bài chườm nóng hay chườm lạnh. Khi đau giảm, tập các bài kéo giãn và tăng sức mạnh cơ bụng, cơ lưng dưới hướng dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu. Hạn chế ngồi lâu liên tục, nâng vật nặng đúng tư thế bằng cách gập gối thay vì cúi lưng.

Thuốc giảm đau, giãn cơ hay thuốc tác động lên thần kinh cần bác sĩ chỉ định. Không tự dùng thuốc kháng viêm kéo dài vì nguy cơ hại dạ dày, thận.