Vật lý trị liệu thoái hóa đốt sống lưng L4-L5

Thoái hóa đốt sống lưng L4-L5 là tình trạng đĩa đệm và khớp ở đoạn giữa đốt sống thắt lưng thứ tư và thứ năm bị hao mòn theo thời gian, có thể gây đau lưng dưới, cứng lưng buổi sáng và đôi khi đau lan xuống chân nếu chèn ép rễ thần kinh. Vật lý trị liệu, với trọng tâm là bài tập vận động phù hợp, là nền tảng điều trị cho phần lớn người bệnh không có dấu hiệu nguy hiểm. Bài viết giải thích vì sao L4-L5 hay bị thoái hóa, các phương pháp vật lý trị liệu thường dùng và bài tập có thể bắt đầu tại nhà.

Vì sao L4-L5 là đoạn hay bị thoái hóa

Cột sống thắt lưng gồm năm đốt sống, chịu phần lớn sức nặng của thân trên. Đoạn L4-L5 và L5-S1 nằm ở vị trí chuyển tiếp, vừa chịu tải lớn vừa có biên độ cúi ngửa nhiều, nên là nơi thoái hóa và thoát vị đĩa đệm hay gặp nhất. Theo tuổi, đĩa đệm mất nước, giảm chiều cao, các khớp nhỏ phía sau (khớp liên mấu) chịu tải nhiều hơn và có thể hình thành gai xương.

Điều cần biết: hình ảnh thoái hóa trên phim chụp rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi, kể cả người không đau. Vì vậy, mức độ đau không phải lúc nào cũng tương xứng với hình ảnh trên phim. Đây là lý do điều trị dựa vào triệu chứng và chức năng, không chỉ dựa vào kết quả chụp.

Triệu chứng thường gặp

• Đau âm ỉ vùng thắt lưng, tăng khi đứng hoặc ngồi lâu, khi cúi nhấc vật nặng.
• Cứng lưng buổi sáng, đỡ hơn sau khi vận động một lúc.
• Đau lan xuống mông, mặt ngoài đùi, cẳng chân, mu bàn chân nếu rễ L5 bị kích thích.
• Ở người hẹp ống sống: đi bộ một đoạn thì mỏi, tê hai chân, phải ngồi hoặc cúi người mới đỡ.

Dấu hiệu cần khám ngay

• Rối loạn tiểu tiện, đại tiện; tê vùng hậu môn, tầng sinh môn.
• Yếu chân tăng dần, bàn chân rũ.
• Đau kèm sốt, sụt cân, tiền sử ung thư, đau tăng về đêm.
• Đau sau chấn thương mạnh, nhất là ở người loãng xương.

Phần phân tích kỹ về đau lan xuống chân có trong bài đau thần kinh tọa và phác đồ bấm huyệt.

Các phương pháp vật lý trị liệu thường dùng

Chườm nóng phù hợp với giai đoạn cứng mỏi mạn tính; khi có đợt đau cấp, đọc bài chườm nóng hay chườm lạnh để chọn cho đúng.

Bài tập ổn định cột sống có thể bắt đầu tại nhà

Chỉ tập khi không có dấu hiệu nguy hiểm và nên được kỹ thuật viên kiểm tra kỹ thuật ít nhất một lần. Tập chậm, không gây tăng đau lan xuống chân.

1. Hóp bụng nằm ngửa

Nằm ngửa, gối co. Thở ra, nhẹ nhàng kéo rốn về phía cột sống, giữ lưng ở tư thế trung tính, không ép lưng xuống sàn quá mức. Giữ 5–10 giây, thở đều, lặp lại 10 lần.

2. Cầu mông

Nằm ngửa, gối co, bàn chân rộng bằng hông. Siết mông, nâng hông lên tới khi thân và đùi thẳng hàng, giữ 3–5 giây, hạ xuống. Lặp lại 10–12 lần.

3. Bird-dog (chim chó)

Quỳ bốn điểm, tay dưới vai, gối dưới hông. Duỗi tay phải ra trước và chân trái ra sau, giữ thân không xoay, giữ 5 giây. Đổi bên. Lặp lại 8–10 lần mỗi bên.

4. Plank cạnh biến thể nhẹ

Nằm nghiêng, chống khuỷu tay, gối co. Nâng hông lên để thân thẳng từ đầu tới gối, giữ 10–20 giây. Đổi bên.

5. Kéo gối về ngực

Nằm ngửa, ôm một gối về phía ngực, giữ 20–30 giây. Đổi bên. Với một số người đau tăng khi gập, bỏ qua bài này.

Ban đầu tập mỗi ngày với số lần ít, tăng dần. Đi bộ đều đặn cũng là bài tập tốt cho người thoái hóa cột sống thắt lưng.

Thói quen sinh hoạt nên điều chỉnh

• Nâng vật đúng cách: đứng sát vật, gập gối và hông, giữ lưng thẳng, giữ vật sát người, không vừa nâng vừa xoay người.
• Ngồi: có đỡ thắt lưng, đứng dậy định kỳ. Xem tư thế ngồi làm việc chuẩn công thái học.
• Ngủ: nằm nghiêng kẹp gối giữa hai chân, hoặc nằm ngửa kê gối dưới khoeo.
• Kiểm soát cân nặng: giảm tải cho cột sống.
• Bỏ thuốc lá: hút thuốc được ghi nhận là yếu tố liên quan đến thoái hóa đĩa đệm.

Lộ trình vật lý trị liệu điển hình

Buổi đầu, kỹ thuật viên đánh giá mức đau, tầm vận động cột sống, sức cơ, các nghiệm pháp thần kinh và thói quen sinh hoạt. Những tuần đầu thường kết hợp phương tiện giảm đau với bài tập nhẹ, hướng dẫn tư thế. Khi đau giảm, chương trình chuyển dần sang tăng sức cơ thân mình, cơ mông, tập các động tác sinh hoạt như cúi nhặt đồ, bê vật đúng cách. Giai đoạn cuối, người bệnh tự tập ở nhà theo chương trình đã được thiết kế, tái khám định kỳ để điều chỉnh. Mục tiêu là bạn tự quản lý được lưng của mình, không phụ thuộc vào máy móc hay người khác.

Xoa bóp, bấm huyệt có vai trò gì

Xoa bóp bấm huyệt giúp giảm co cứng cơ cạnh cột sống và cơ mông, giảm đau tạm thời và tạo cảm giác dễ chịu, phù hợp khi phối hợp với tập luyện. Cần tránh bẻ vặn cột sống mạnh, giẫm đạp lên lưng, và luôn cho người làm biết chẩn đoán của bạn. Tham khảo thêm về sự phối hợp này trong bài châm cứu kết hợp xoa bóp bấm huyệt.